Alimenty na dziecko – jak są ustalane i jak je zmienić?

Obowiązek alimentacyjny jest jednym z fundamentalnych obowiązków rodziców względem dzieci, wynikającym bezpośrednio z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wbrew powszechnym mitom, wysokość alimentów nie jest ustalana według sztywnych tabel czy procentu od zarobków, jak ma to miejsce w niektórych systemach prawnych na zachodzie Europy. Polski system opiera się na indywidualnej ocenie każdej sprawy. Jak zatem sąd kalkuluje wysokość świadczenia i kiedy można żądać jego modyfikacji?

Dwie przesłanki ustalania alimentów

Wysokość alimentów zależy od dwóch, równoważnych czynników, określonych w art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

1. Usprawiedliwione potrzeby dziecka: Nie chodzi tu tylko o minimum egzystencjalne (wyżywienie, odzież). Do usprawiedliwionych potrzeb zalicza się również koszty edukacji, rozwoju zainteresowań, leczenia, rozrywki, wakacji, a także utrzymania mieszkania, w którym dziecko przebywa (tzw. koszty mieszkaniowe przypadające na osobę). Zasada nadrzędna mówi, że dziecko ma prawo do równej stopy życiowej z rodzicami. Jeśli rodzic żyje w luksusie, dziecko również ma do tego prawo.
2. Zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego: To kluczowy termin prawny. Sąd nie bierze pod uwagę jedynie tego, ile rodzic faktycznie zarabia, ale ile mógłby zarabiać, gdyby w pełni wykorzystywał swoje siły, wykształcenie i doświadczenie zawodowe. Jeśli rodzic celowo porzuca dobrze płatną pracę, by płacić niższe alimenty, sąd może ustalić wysokość świadczenia na podstawie jego potencjalnych, a nie rzeczywistych dochodów.

Jak przygotować się do sprawy o alimenty?

Postępowanie dowodowe w sprawach alimentacyjnych opiera się na liczbach. Strona powodowa (reprezentująca dziecko) musi przedstawić szczegółowy kosztorys utrzymania dziecka. Warto gromadzić faktury za leki, zajęcia dodatkowe, odzież czy wyjazdy. Sąd często posiłkuje się doświadczeniem życiowym, ale twarde dowody są trudniejsze do podważenia przez drugą stronę.

Z kolei strona pozwana powinna przedstawić rzetelny obraz swoich finansów, w tym również własne konieczne koszty utrzymania. Warto pamiętać, że osobiste starania o wychowanie dziecka (opieka, wożenie do szkoły, pranie, gotowanie) również stanowią formę realizacji obowiązku alimentacyjnego. Dlatego rodzic, z którym dziecko mieszka na stałe, zazwyczaj wnosi mniejszy wkład finansowy, „nadrabiając” go pracą osobistą.

Podwyższenie alimentów – zmiana stosunków

Wyrok alimentacyjny nie jest dany raz na zawsze. Zgodnie z art. 138 KRO, w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Przez zmianę stosunków rozumie się:

• Wzrost potrzeb dziecka: Jest to zjawisko naturalne, postępujące z wiekiem. Nastolatek generuje wyższe koszty niż przedszkolak (korepetycje, droższa odzież, życie społeczne).
• Inflację: Spadek siły nabywczej pieniądza, który powoduje, że kwota zasądzona 3 lata temu nie pokrywa już tych samych potrzeb.
• Zwiększenie możliwości zarobkowych rodzica: Np. awans zawodowy, spadek (wzbogacenie się).

Obniżenie alimentów – kiedy jest możliwe?

Rodzic zobowiązany do płacenia alimentów może również wystąpić o ich obniżenie. Musi jednak udowodnić, że jego sytuacja uległa pogorszeniu z przyczyn od niego niezależnych. Przykłady to:

• Długotrwała choroba lub utrata zdolności do pracy.
• Utrata pracy nie z własnej winy (np. likwidacja stanowiska) i niemożność znalezienia nowej o podobnym wynagrodzeniu.
• Pojawienie się na świecie kolejnego dziecka (tzw. nowy obowiązek alimentacyjny), co powoduje konieczność podziału dochodu na większą liczbę osób.

Sądy podchodzą do wniosków o obniżenie alimentów z dużą rezerwą, badając, czy pogorszenie sytuacji nie jest celowym działaniem dłużnika alimentacyjnego.

Kiedy wygasa obowiązek alimentacyjny?

W Polsce nie ma automatycznej granicy wieku (np. 18 czy 26 lat), po której alimenty wygasają same z siebie. Obowiązek trwa do momentu, aż dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. W przypadku studiujących dzieci, obowiązek ten trwa zazwyczaj do ukończenia nauki i zdobycia zawodu. Aby przestać płacić, należy złożyć pozew o ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego – zaprzestanie płatności „na własną rękę” grozi egzekucją komorniczą.